Η απώλεια

Άρθρο για το infowoman
Πηγή: http://www.infowoman.gr/egine-i-apoleia-synitheia-mas-telika-p/

Η απώλεια ένα συναίσθημα και μια κατάσταση περίεργη και στενάχωρη για τον καθένα. Όχι μόνο για αυτόν που τη βιώνει άμεσα, αλλά και για τους γύρω του. Δυστυχώς, όμως, είναι μέσα στη ζωή και δεν υπάρχει τρόπος να την αποφύγουμε. Πρέπει να περάσουμε μέσα από τα στάδιά της, ώστε να βγούμε πιο δυνατοί και έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε τα επόμενα της ζωής. Έχοντας, πρόσφατα, ζήσει μια τέτοια δύσκολη κατάσταση, θέλησα να μάθω περισσότερα για το τι ακριβώς συμβαίνει όταν πενθούμε. Ή ψυχολόγος Ηλιάννα Πεσσάρη μας εξηγεί τι είναι ακριβώς η απώλεια, πώς τη βιώνουμε, τι πρέπει να κάνουμε όταν κάτι τέτοιο μας συμβαίνει.
Τι είναι; Πώς ορίζεται;
Η ψυχική διεργασία που συνοδεύει την απώλεια είναι το πένθος. Το πένθος λοιπόν είναι το συναίσθημα θλίψης και λύπης που βιώνει ένα άτομο όταν έχει χάσει κάποιον ή κάτι που ήταν σημαντικό. Το πένθος δεν σχετίζεται μόνο με τον θάνατο κάποιου αγαπημένου προσώπου αλλά με την απώλεια γενικότερα. Πενθώ για το θάνατο ανθρώπων που αγαπώ, πενθώ όταν χάνω κάτι που αγαπώ, πενθώ αν χάσω τη δουλειά μου, την υγεία μου, ένα μέρος από το σώμα μου, μία σχέση, έναν φίλο, ένα σπίτι, πενθώ για κάθε σημαντική απώλεια.
Υπάρχουν στάδια; Πώς τη βιώνει ο καθένας;
Το πένθος είναι η διαδικασία που ακολουθεί ο ψυχικός μας οργανισμός όταν βρίσκεται μπροστά στην απώλεια και μέχρι να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση και καθορίζεται από κάποια στάδια.
Το πρώτο στάδιο του πένθους είναι η άρνηση: όταν βρεθώ μπροστά στην απώλεια ενός ανθρώπου ή μίας σημαντικής κατάστασης το πρώτο πράγμα που βιώνω είναι μία αίσθηση σοκ. Ο οργανισμός μου, η ψυχή μου, το μυαλό μου αρνείται να δεχθεί την πληροφορία, για ένα διάστημα είναι σαν να βρίσκεται σε σοκ. Όλα φαίνονται να έχουν παγώσει μέσα μου, φαίνονται κάπως ακίνητα, κι εγώ είναι σαν να μην έχω επαφή με την πραγματικότητα. Σε όλους είναι οικεία η φράση «δεν μπορεί να συμβαίνει, δεν το πιστεύω…», όταν βρισκόμαστε μπροστά σε μία μικρή ή μεγάλη απώλεια. Αυτός είναι ο χρόνος που χρειάζεται (ποικίλλει ανάλογα το άτομο και την πληροφορία) ο οργανισμός μου να δεχθεί την πληροφορία. Αρχικά, λοιπόν, αμύνεται σε αυτήν, τίποτε μέσα μου δεν τη δέχεται, είναι σαν να γίνομαι βράχος μπροστά σε ένα τεράστιο κύμα που έρχεται καταπάνω μου, είναι ο τρόπος μου να το αντέξω αρχικά.
apokeia3
Αμέσως μετά έρχεται, ο θυμός. Όταν καταλάβω την πληροφορία, αποκτήσω επαφή με την πραγματικότητα, κάνει την εμφάνιση του ο θυμός. Θυμώνω, γι’ αυτό που μου έχει συμβεί, θυμώνω γι’ αυτό που έχασα. Ψάχνω κάπου να ρίξω τις ευθύνες, τα βάζω με όλους όσοι μπορεί να εμπλέκονται στην κατάσταση αυτή έμμεσα ή άμεσα, με τον Θεό, με όσους είναι κοντά μου. Το στάδιο αυτό μπορεί να συνοδεύεται από επιθετικότητα, υπερκινητικότητα, οργή, υπερένταση. Όλα μου φταίνε. Νιώθω μόνος μπροστά σε αυτό που μου έχει συμβεί, βιώνω αδικία. Η φράση που συχνά ακούγεται είναι: «Γιατί; Γιατί σ’ εμένα, γιατί τώρα;». Όταν χάνω κάτι που ήταν σημαντικό ή όταν χάνω έναν άνθρωπο πολύ αγαπημένο, βρίσκομαι απότομα μπροστά σε μία άγνωστη κατάσταση, έχω χάσει τον έλεγχο της ζωής μου. Στην προσπάθεια μου να αποκτήσω ξανά κάποιον έλεγχο, στην προσπάθεια μου να νοηματοδοτήσω αυτή την καινούρια κατάσταση, να δώσω απάντηση σε αυτό το γιατί, χρειάζεται να βρω ποιος ευθύνεται γι’ αυτό. Μπορεί να γίνομαι ή να φαίνομαι παράλογος, όμως το συναίσθημα αυτό δεν συνοδεύεται από λογική και επιχειρήματα. Είναι η προσπάθεια του οργανισμού μου να απορροφήσει την πληροφορία και να μπορέσει να πάει παρακάτω.
Αυτό το στάδιο θα δώσει τη θέση του στο στάδιο της διαπραγμάτευσης ή αλλιώς παζαρέματος. Το άτομο αρχίζει να διαπραγματεύεται την πραγματικότητα σε νέους όρους. Αρχίζει να ζυγιάζει μέσα του την πληροφορία και προσπαθεί να βρει τρόπο να την κάνει πιο απαλή. Μέσα σε αυτό το στάδιο, μπορεί να βιώνω έντονες ενοχές. Νιώθω ενοχές σκεφτόμενος όσα θα μπορούσα να έχω κάνει για να αποτρέψω την κατάσταση, όσα θα μπορούσα να έχω πει και δεν τα είπα, όσα θα ήθελα να είχα κάνει και πιθανά να μην πρόλαβα. Πιστεύω ότι θα μπορούσα να έχω προλάβει ή ορίσει την κατάσταση διαφορετικά και μου ρίχνω ευθύνες για αυτό. Περνάω από την οργή προς τους άλλους, σε ένα θυμό προς τον εαυτό μου. Στην πραγματικότητα, δεν θα μπορούσα να έχω κάνει κάτι, όμως για ένα διάστημα νιώθω ότι φταίω. Αυτό είναι μία κατάσταση παζαρέματος που συνοδεύεται με διερωτήσεις του τύπου «τι θα μπορούσα να έχω κάνει ή ακόμα και να κάνω ώστε τα πράγματα να είναι διαφορετικά». Μετά την διαπραγμάτευση, έρχεται το στάδιο της κατάθλιψης. Έχω πολεμήσει με όλους του δυνατούς τρόπους μέσα μου, έχω θυμώσει, έχω πάρει όλη την ευθύνη, έχω παζαρέψει, έχω αρνηθεί, πλέον έχω κουραστεί και αποσύρομαι ώστε να πενθήσω πραγματικά. Παραδέχομαι την αδυναμία μου μπροστά στο αμετάκλητο, αποσύρομαι και μου επιτρέπω να πονέσω γι’ αυτό. Νιώθω το πόσο μικρός είμαι μπροστά στην απώλεια αυτή, παραδέχομαι ότι δεν μπορώ να κάνω κάτι γι’ αυτό. Δεν προσπαθώ να κάνω κάτι γι αυτό, απλώς νιώθω. Ίσως αυτό το στάδιο να έχει μία αίσθηση ματαιότητας, σαν η ζωή να έχει χάσει τα νόημα της. Συνήθως συνοδεύεται από ακινησία, νωθρότητα, υπνηλία, πολύ χαμηλή διάθεση.
apoleia2
Τέλος, μετά από όλα αυτά, περνάω στο στάδιο της αποδοχής. Κάποια στιγμή η ζωή και η φλόγα της, έχει τη δύναμη να με ξυπνήσει. Σαν να ξυπνάω από λήθαργο, αρχίζω σιγά σιγά να ξαναβρίσκω την όρεξη μου. Αρχίζω να γίνομαι ευέλικτος και να προσαρμόζομαι στην καινούρια κατάσταση, προσαρμόζομαι στην καινούρια ζωή. Η απώλεια έχει συγχωνευτεί, η πληγή έχει αρχίσει να επουλώνεται κι εγώ αρχίζω να συνδέομαι ξανά με όσα έχουν μείνει και όσα μπορώ να δημιουργήσω.
Είναι σίγουρο πως θα βιώσω όλα αυτά τα στάδια;
Αυτά είναι τυπικά τα στάδια του πένθους και μπορούν να διαρκέσουν από μερικές μέρες μέχρι κάποια χρόνια σε ορισμένες περιπτώσεις. Τα στάδια αυτά όμως, σε καμία περίπτωση δεν είναι απόλυτα, τα όρια ανάμεσα τους δεν είναι σαφώς διακριτά και το άτομο δεν ξεπερνά ποτέ κάποια φάση οριστικά. Αυτά τα στάδια μοιάζουν περισσότερο με αναπτυξιακούς στόχους που θα χρειαστεί να πετύχω στον δικό μου χρόνο. Δεν είναι κάποια ακολουθία. Είναι καλό να τα έχουμε υπόψη μου αλλά να μην αφήνουμε να μας καθορίζουν. Είναι συχνό να παραλείπεται κάποιο στάδιο ή να βιώνεται ετεροχρονισμένα ή ακόμα και να πηγαινοέρχομαι ανάμεσα σε αυτά. Στην πραγματικότητα, το πένθος είναι μία ζωντανή διαδικασία που θα με ακολουθεί για όλη μου τη ζωή, θα ενεργοποιείται ξανά σε επετείους του γεγονότος ή όταν έρχομαι αντιμέτωπος με παρόμοια ερεθίσματα. Μαθαίνω να στέκομαι καλύτερα κάθε φορά και αυτό είναι το μόνο που μπορώ να κάνω στη ζωή.
Crying young woman
Είναι διαφορετικά αν αυτός που χάνουμε φεύγει από κοντά μας (π.χ. αλλάζει χώρα) ή συμβαίνει κάτι άλλο;
Σε κάθε κατάσταση απώλειας, η διαδικασία του πένθους είναι η ίδια. Απώλεια είναι ο θάνατος ενός ατόμου, απώλεια είναι και το διαζύγιο, απώλεια είναι και μία ασθένεια. Απλά χάνω άλλα πράγματα κάθε φορά. Τα στάδια κι η ένταση αλλάζουν ανάλογα με τη σημασία που έχει για μένα η κατάσταση ή ο άνθρωπος, και ανάλογα με το πόσο μόνιμη ή όχι είναι η απώλεια.
Τι ρόλο παίζει αν το γεγονός ήταν ξαφνικό ή το γνωρίζαμε ήδη;
Όσο πιο ξαφνικό είναι το γεγονός τόσο πιο έντονα και επίπονα είναι τα αρχικά στάδια. Θα δυσκολευτώ περισσότερο να δεχθώ την πληροφορία, θα κουραστώ και θα πονέσω περισσότερο μέχρι να φτάσω στην συνειδητοποίηση της. Σε καταστάσεις που με έχουν προετοιμάσει, π.χ. χάνω κάποιον μετά από μία μακροχρόνια ασθένεια, η διαδικασία του πένθους έχει ξεκινήσει νωρίτερα με αποτέλεσμα να μου δίνει χρόνο να το «διαπραγματευτώ» μαζί με τον άλλον, μου δίνει χρόνο να τον αποχαιρετήσω, χάνω σταδιακά τα σημαντικά για μένα.
Τι μπορούμε να κάνουμε για να νιώσουμε καλύτερα;
Η διαδικασία του πένθους είναι απαραίτητη και όσο περίεργο κι αν ακούγεται, την χρειαζόμαστε ώστε να μπορέσουμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας. Το ζητούμενο δεν είναι να νιώσουμε καλύτερα, αλλά, αντίθετα, να βοηθήσουμε τα συναισθήματα μας να εκφραστούν και να βιωθούν. Στόχος μας είναι να βρούμε τον τρόπο να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να βιώσει όσα βιώνει. Πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να κάνουν αυτά τα συναισθήματα να φύγουν, τα πνίγουν, τα αποφεύγουν. Κάνουν μία μεγάλη προσπάθεια να συνεχίσουν τη ζωή γρήγορα και να πατήσουν γερά στα πόδια τους. Αυτό ενέχει ένα κίνδυνο, τα συναισθήματα αυτά να παγώσουν μέσα μας και να μονιμοποιηθούν. Είναι συχνό να βιώνω ένα πένθος πολλά χρόνια αργότερα με μία αμελητέα αφορμή. Είναι συχνό να φαίνομαι πλήρως λειτουργικός και όταν χαλαρώσω να έρθουν όλα μαζί και να καταρρεύσω. Η ψυχοθεραπεία είναι μία διαδικασία που μπορεί να βοηθήσει επειδή εκεί μπορούμε να βρούμε έναν χώρο ασφαλή όπου θα εκφράσουμε όσα νιώθουμε χωρίς αγωνία ή φόβο.
apoleia1
Μπορεί να βοηθήσει ο περίγυρος και πώς;
Ο περίγυρος βοηθάει πολύ όταν κι εκείνος παραδέχεται τα συναισθήματα του. Είναι σημαντικό σε αυτές τις καταστάσεις να είμαστε όλοι μαζί μπροστά σε αυτό που μας συμβαίνει. Δυστυχώς, πολύ συχνά ο περίγυρος πιέζει το άτομο που πενθεί να μην κλαίει ή να μην στεναχωριέται. Αυτό συμβαίνει επειδή, οι ίδιοι (οι άνθρωποι του περίγυρου) δεν αντέχουν αυτά τα συναισθήματα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το άτομο που πενθεί να καταπιέζει τα συναισθήματα του, να απομονώνεται, να νιώθει περισσότερο μόνο. Αυτό που πραγματικά βοηθάει είναι ένα ειλικρινές μοίρασμα, μία αγκαλιά και η ερώτηση «τι μπορώ να κάνω για να βοηθήσω;». Δεν χρειάζεται να υπερπροστατεύουμε το άτομο που πενθεί, χρειάζεται να το ακούμε και να το λαμβάνουμε υπόψη μας. Συνήθως το να αναλαμβάνουμε κάποια πρακτικά πράγματα, όπως το μαγείρεμα ή δουλειές του σπιτιού- κατόπιν συνεννόησης πάντα με το άτομο- είναι μία πολύ σημαντική βοήθεια. Εκείνος που βιώνει την απώλεια, μπορεί να περνάει διαστήματα που ρουφιέται μέσα σε αυτά που νιώθει. Όμως αυτό είναι απλά μία φάση. Μέσα από μία ειλικρινή συζήτηση, μπορούμε να μοιραστούμε όλα αυτά τα συναισθήματα και να καταλάβουμε καλύτερα ο ένας τον άλλον.

Ηλιάννα Πεσσάρη
Ψυχολόγος, ψυχοδραματίστρια

Λίγα λόγια για μένα

Η φωτογραφία μου
Σπούδασα ψυχολογία στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στη Φιλοσοφική, στο τμήμα Φ.Π.Ψ. Πρόγραμμα Ψυχολογίας, από το οποίο αποφοίτησα το 2009. Το 2008 ξεκίνησα την εκπαίδευση μου στο κλασικό Ψυχόδραμα του Moreno στο Ψυχοδραματικό Κέντρο Ανάπτυξης της Προσωπικότητας (Ψ.Υ.Κ.Α.Π.) με κύριο εκπαιδευτή και επόπτη τον Κωνσταντίνο Λέτσιο. Τελείωσα την βασική εκπαίδευση το 2013. Παράλληλα εκπαιδεύτηκα στο Playback Theatre- αυτοσχέδιο θέατρο- μέσα από τη συμμετοχή μου στον θίασο “PlaybackGround”, ως ενεργό μέλος για τέσσερα χρόνια. Από το 2012 συντονίζω ομάδες εκπαίδευσης στο playback theatre που οργανώνονται στα πλαίσια του Ψ.Υ.Κ.Α.Π. και της Ψυχοκίνησης. Από το 2010 εργάζομαι ιδιωτικά ως ψυχολόγος κάνοντας ατομικές συνεδρίες, συντονίζω ομάδες ψυχοδράματος ιδιωτικά και σε συνεργασία με διάφορα πλαίσια, (ομάδα ατόμων με Σκλήρυνση κατά πλάκας, ομάδες ασθενών με καρκίνο, κ.α.), ενώ διατηρώ συνεργασία με το ΨΥ.Κ.Α.Π.. Από το 2014 ξεκίνησα μαζί με τη Δανάη Χορομίδου τη λειτουργία της Ψυχοκίνησης, ως κέντρο ψυχοθεραπείας, ψυχοδράματος και προσωπικής ανάπτυξης.